Trong bối cảnh Việt Nam đang lấy ý kiến về đề xuất hạn chế khả năng đăng bài, bình luận và tương tác của người dưới 16 tuổi trên mạng xã hội, nghiên cứu do đại diện Khoa Truyền thông Sáng tạo (TTST), Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, trình bày tại một hội thảo quốc tế mới đây cung cấp thêm góc nhìn về tính khả thi, quyền trẻ em và trách nhiệm của các bên trong quản trị tuổi thơ số.
Tại hội nghị lấy ý kiến dự thảo Nghị định sửa đổi quy định về quản lý, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, tổ chức chiều 23/7 ở Hà Nội, đại diện cơ quan soạn thảo đã giải thích một số nội dung trong dự thảo. Theo đề xuất, người dưới 16 tuổi không tự đăng ký tài khoản mạng xã hội; việc đăng ký phải do cha mẹ hoặc người giám hộ thực hiện. Tài khoản của trẻ được đặt ở mức bảo vệ quyền riêng tư cao nhất và chỉ được xem nội dung, không được đăng bài, bình luận, tương tác hoặc bày tỏ cảm xúc.
Mục tiêu bảo vệ trẻ em nhận được sự đồng thuận, nhưng đề xuất cũng làm dấy lên nhiều câu hỏi: liệu việc vô hiệu hóa hầu hết chức năng tương tác có phù hợp với thực tế sử dụng mạng xã hội hay không; trẻ có khai sai tuổi hoặc chuyển sang những không gian khó giám sát hơn hay không; và làm thế nào để bảo vệ các em mà không thu hẹp quá mức quyền học tập, kết nối, sáng tạo và tham gia đời sống số.
Nguồn ảnh: Frank Ching/Unsplash.
Những câu hỏi này cũng là trọng tâm của hội thảo quốc tế “The Regulation of Children’s Use of Digital Media in the Asia Pacific”, vừa diễn ra vào nửa cuối tháng 6 tại Melbourne (Úc), theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến. Chương trình do ARC Centre of Excellence for the Digital Child phối hợp với Research for Educational Impact (REDI), Đại học Deakin, tổ chức, quy tụ các nhà nghiên cứu, nhà hoạch định chính sách, đại diện xã hội dân sự và chuyên gia trong ngành đến từ nhiều quốc gia châu Á – Thái Bình Dương.
TS Lê Viết Thọ trình bày nghiên cứu “Beyond the Social Media Ban: Vietnam and the Relational Governance of Digital Childhood”. Nguồn ARC Centre of Excellence for the Digital Child.
Tại phiên thảo luận về quản trị Internet và quy định dành cho trẻ em, TS Lê Viết Thọ, đến từ Khoa TTST, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, trình bày nghiên cứu “Beyond the Social Media Ban: Vietnam and the Relational Governance of Digital Childhood”. Đặt Việt Nam bên cạnh kinh nghiệm của Ấn Độ, Trung Quốc đại lục, Malaysia, Đài Loan và Australia, nghiên cứu phân tích cách quyền lực và trách nhiệm được phân bổ giữa nhà nước, nền tảng công nghệ, trường học, gia đình, xã hội dân sự và chính trẻ em.
Từ các bài báo và bình luận pháp lý tại Việt Nam, nghiên cứu nhận diện các hướng diễn ngôn nổi bật: xem mạng xã hội như một nguy cơ đối với trẻ em; băn khoăn về tính khả thi và hệ quả ngoài dự kiến của lệnh cấm; đề xuất các giải pháp thay thế. Diễn biến mới của dự thảo cho thấy các tranh luận mà nghiên cứu ghi nhận không còn chỉ mang tính giả định, mà đang trở thành vấn đề chính sách cần được đánh giá thận trọng.
Theo cách tiếp cận “quản trị mang tính quan hệ” được đề xuất trong nghiên cứu nói trên, trẻ em không đơn thuần là những người dùng riêng lẻ. Các em đồng thời là thành viên gia đình, học sinh, chủ thể có quyền và công dân số tương lai. Vì vậy, hiệu quả chính sách không chỉ phụ thuộc vào một giới hạn độ tuổi hay một biện pháp kỹ thuật, mà còn vào sự phối hợp giữa các chủ thể có trách nhiệm bảo vệ và hỗ trợ trẻ.
Việc hạn chế tương tác có thể giảm một số nguy cơ trước mắt, nhưng cũng có thể dẫn đến hành vi né tránh như khai sai độ tuổi, sử dụng tài khoản của người lớn, thiết bị dùng chung, VPN hoặc chuyển sang nền tảng khó giám sát hơn. Khi đó, trẻ không những vẫn tiếp xúc với rủi ro mà còn có thể nằm ngoài các cơ chế bảo vệ theo độ tuổi. Một quy định nếu quá cứng nhắc cũng có nguy cơ ảnh hưởng đến những hoạt động trực tuyến chính đáng như trao đổi việc học, duy trì quan hệ bạn bè, tham gia cộng đồng và thể hiện tiếng nói.
Do vậy, thay vì lựa chọn nhị nguyên giữa “cấm” và “không cấm”, phần trình bày của nhà nghiên cứu đến từ Khoa TTST đề xuất xây dựng một hệ sinh thái bảo vệ theo độ tuổi và mức độ phát triển. Cách tiếp cận này có thể kết hợp quyền riêng tư mặc định ở mức cao; lọc nội dung; hạn chế thuật toán đề xuất, quảng cáo có hại và liên hệ không mong muốn; giới hạn thời gian sử dụng; cung cấp công cụ giám sát phù hợp cho phụ huynh; tăng trách nhiệm giải trình của nền tảng; và đưa giáo dục năng lực số vào nhà trường.
Đặc biệt, quá trình xây dựng và đánh giá chính sách cần có sự tham vấn thực chất với trẻ em thuộc các nhóm tuổi và hoàn cảnh khác nhau. Tiếng nói của trẻ không thay thế trách nhiệm của người lớn, nhưng giúp cơ quan quản lý nhận diện chính xác hơn cách các em sử dụng công nghệ, những rủi ro thực tế và các hệ quả ngoài dự kiến của chính sách.
Trước đó, trong phát biểu mở đầu hội thảo, GS Sun Sun Lim, Đại học Quản lý Singapore, chỉ ra rằng làn sóng hạn chế mạng xã hội đối với trẻ em được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố đan xen, từ mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu và bất cân xứng quyền lực giữa nền tảng với người dùng đến xu hướng đặt phần lớn trách nhiệm bảo vệ trẻ lên vai phụ huynh. Trong phần tổng kết, GS Julian Sefton-Green, Đại học Deakin, cũng lưu ý rằng nhiều cuộc tranh luận vẫn thiếu tiếng nói đa dạng của trẻ em và cần xem xét kỹ các quan hệ quyền lực phía sau ngôn ngữ “quản lý”.
Từ diễn đàn khu vực đến cuộc thảo luận chính sách hiện nay tại Việt Nam, thông điệp nhất quán là bảo vệ trẻ em trên mạng cần dựa trên bằng chứng, có khả năng thực thi, tôn trọng quyền trẻ em và phân bổ trách nhiệm công bằng. Mục tiêu không nên chỉ là ngăn trẻ tương tác, mà là kiến tạo một môi trường số an toàn hơn, nơi các em được trang bị năng lực tham gia, tư duy phản biện và khả năng tự bảo vệ.
Sự tham gia của đại diện Khoa TTST góp phần đưa kinh nghiệm Việt Nam vào đối thoại học thuật và chính sách của khu vực. Đồng thời, nghiên cứu cho thấy vai trò thiết thực của lĩnh vực truyền thông trong việc kết nối bằng chứng quốc tế với những vấn đề đang được xã hội và cơ quan quản lý trong nước quan tâm.
K.N
